Pan fydd rhywun yn marw yng Nghymru
Beth i'w wneud, ym mha drefn, a ble gallwch chi wneud hynny yn Gymraeg.
Mae'r rheolau yng Nghymru yr un fath ag yn Lloegr. Ond gallwch chi wneud llawer o'r gwaith yn Gymraeg, os ydych chi'n gwybod ble i ofyn. Mae'r dudalen hon yn rhoi'r camau mewn trefn, gyda'r gwasanaeth Cymraeg ar gyfer pob un.
Rydyn ni'n gwybod nad ydych chi eisiau darllen llawer heddiw. Dechreuwch gyda'r adran gyntaf; gall y gweddill aros.
Y dyddiau cyntaf
Bydd meddyg yn cadarnhau'r farwolaeth. Yna bydd archwiliwr meddygol yn gwirio'r achos. Gall hyn gymryd ychydig ddyddiau.
Pan fydd swyddfa'r archwiliwr meddygol yn cysylltu â chi i ddweud y gallwch chi gofrestru, mae gennych chi 5 diwrnod i gofrestru'r farwolaeth. Mae'r 5 diwrnod yn cynnwys penwythnosau a gwyliau banc. Os oes angen mwy o amser arnoch chi, dywedwch wrth y swyddfa gofrestru ar unwaith.
Cofrestru yn Gymraeg
Yng Nghymru, gallwch chi ofyn i'r cofrestrydd gofnodi'r farwolaeth yn Gymraeg ac yn Saesneg. Rhaid i'r cofrestrydd allu deall ac ysgrifennu Cymraeg, felly gofynnwch am hyn pan fyddwch chi'n trefnu'r apwyntiad.
Y ffurflen werdd
Ar ôl cofrestru, byddwch chi'n cael tystysgrif ar gyfer claddu neu amlosgi, a elwir yn aml yn 'y ffurflen werdd'. Rhowch hi i'r trefnydd angladdau. Ni all yr angladd ddigwydd hebddi.
Os yw'r farwolaeth wedi cael ei hadrodd i grwner, gall y drefn fod yn wahanol; bydd swyddfa'r crwner yn dweud wrthych chi beth i'w wneud.
Copïau o'r dystysgrif marwolaeth
Prynwch fwy nag un copi. Bydd llawer o fanciau a chwmnïau eisiau gweld un. Mae pob copi yn costio £12.50.
Dweud wrth y llywodraeth
Bydd y cofrestrydd yn egluro Dywedwch Wrthym Unwaith. Mae'r gwasanaeth yn rhoi gwybod i'r rhan fwyaf o sefydliadau'r llywodraeth am y farwolaeth ar yr un pryd.
Bydd y cofrestrydd naill ai'n ei gwblhau gyda chi, neu'n rhoi cyfeirnod i chi ei ddefnyddio eich hun ar-lein neu dros y ffôn.
Mae canllaw GOV.UK ar y gwasanaeth Dywedwch Wrthym Unwaith ar gael yn Gymraeg.
Os na allwch chi ddefnyddio Dywedwch Wrthym Unwaith
- Gwasanaeth Profedigaeth DWP, ar gyfer budd-daliadau a Phensiwn y Wladwriaeth: llinell Gymraeg 0800 731 0453
- CThEF, ar gyfer treth: Gwasanaeth Cwsmeriaid Cymraeg 0300 200 1900, dydd Llun i ddydd Gwener, 8.30am i 5pm
Profiant
Profiant yw'r hawl gyfreithiol i ddelio ag arian, eiddo a phethau'r person a fu farw. Fel arfer, yr ysgutor a enwir yn yr ewyllys sy'n gwneud cais. Os nad oedd ewyllys, y perthynas agosaf sy'n gwneud cais fel arfer.
Oes angen profiant?
Nid bob tro. Mae'n dibynnu ar faint sydd ym mhob cyfrif, ac a oedd tŷ neu dir yn enw'r person yn unig. Gofynnwch i bob banc beth yw ei derfyn.
Y ffurflenni yn Gymraeg
Os nad ydych chi'n gwneud cais ar-lein, mae'r ffurflenni papur ar gael yn Gymraeg: PA1P os oedd ewyllys, a PA1A os nad oedd ewyllys.
Y ffi
Os yw gwerth yr ystad dros £5,000, y ffi yw £526. Nid oes ffi os yw'r ystad yn £5,000 neu lai.
Banciau, biliau a'r cartref
Banciau
Gallwch chi roi gwybod i lawer o fanciau a chymdeithasau adeiladu ar yr un pryd drwy'r Death Notification Service. Mae'r gwasanaeth hwn yn Saesneg.
Dŵr
Os mai Dŵr Cymru sy'n cyflenwi'r cartref, ffoniwch eu tîm profedigaeth ar 0800 052 0145 (8am i 6pm dydd Llun i ddydd Gwener, 9am i 1pm dydd Sadwrn).
Treth gyngor
Cysylltwch â'r cyngor lleol. Gofynnwch a oes gostyngiad neu eithriad tra bydd y cartref yn wag.
Yswiriant y cartref
Os bydd y cartref yn wag, dywedwch wrth yr yswiriwr yn fuan. Gall yr yswiriant newid pan nad oes neb yn byw yno.
Os hoffech chi siarad â rhywun
- Cyngor ar Bopeth Cymru (Advicelink): 0800 702 2020
- Cruse Bereavement Support: 0808 808 1677
Ar gyfer eich teulu chi, wedyn
Ar ôl marwolaeth, mae llawer o'r gwaith yn chwilio: am rifau cyfrifon, am bapurau, am bwy i'w ffonio.
Mae The Family Handover Kit yn dweud wrth eich teulu beth i'w wneud gyntaf, pwy i'w ffonio a ble mae popeth. Mae'n dilyn rheolau Cymru a Lloegr. Mae'n costio £35, ac os nad yw'n iawn i chi, cewch chi eich arian yn ôl o fewn 30 diwrnod.
Un peth i'w wybod: mae'r Kit yn Saesneg ar hyn o bryd.
Gweld y Kit (yn Saesneg)Cwestiynau cyffredin
Ydy'r gyfraith yn wahanol yng Nghymru?
Na. Mae'r rheolau ar gofrestru, ewyllysiau, profiant a threth etifeddiant yr un fath ag yn Lloegr. Y prif wahaniaeth yw y gallwch chi wneud llawer ohono yn Gymraeg.
Oes rhaid i mi wneud hyn i gyd ar unwaith?
Na. Y dyddiad cau cyntaf yw cofrestru'r farwolaeth o fewn 5 diwrnod. Gall y rhan fwyaf o'r gweddill aros ychydig wythnosau.
Alla i siarad Cymraeg ar y ffôn?
Gallwch, gyda'r DWP (0800 731 0453) a CThEF (0300 200 1900). Gofynnwch i sefydliadau eraill a oes ganddyn nhw wasanaeth Cymraeg.
Gwelsoch chi gamgymeriad yn y Gymraeg? Dywedwch wrthym ni, a byddwn ni'n ei gywiro.
Diweddarwyd: 20 Tachwedd 2026. Ffynonellau: GOV.UK, legislation.gov.uk, Dŵr Cymru, Cyngor ar Bopeth, Cruse.